Vùng quê này đất đai mầu mỡ, phì nhiêu, dân cư đông đúc nên có nhiều thuận lợi cho việc sản xuất cấy trồng, làm nghề phụ, buôn bán và phát triển về văn hoá xã hội. Đặc biệt, làng Dương Lôi lại có một vị thế quan trọng gắn bó mật thiết với lịch sử Vương triều Lý, nhất là sự ra đời và tuổi thơ của vua Lý Công Uẩn.

Làng Dương Lôi ngày nay gồm 5 xóm: Tiến Tài, Tiến Lộc, Đường Sau (Đình), Xóm Lẻ (Trung Hoà) và xóm Mới (Cổng Chùa) với 30 dòng họ, 765 hộ và 3.800 khẩu. Những năm gần đây, mật độ dân số tăng, để phù hợp với địa dư và điều kiện thực tế, xóm Trung Hoà đã lập đơn vị hành chính thành một thôn riêng. Nhưng về mặt tình cảm huyết thống, sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh vẫn là anh em một nhà, mỗi khi việc làng lại ghé vai cùng nhau gánh vác.

Ở làng Dương Lôi có một hệ thống di tích lịch sử văn hoá và kiến trúc nghệ thuật đậm đặc gồm: Đình, Đền, Chùa, Văn chỉ, nghè Miếu… với những tên làng, tên đất, tên sông, ngõ xóm, cánh đồng… vẫn nhắc nhở người dân Dương Lôi nhớ về cội nguồn một Vương Triều. Nơi đây còn lưu giữ được rất nhiều cổ vật như: 8 chiếc ngai vua, 8 bài vị, 9 đạo sắc phong, chuông đồng, bia đá, hoành phi, câu đối và các tập sách tạp văn cổ… Đây là những sử liệu vô cùng quý giá để lại cho đời sau.

Làng Dương Lôi nổi tiếng có một ngôi Đình lớn. Đình được xây dựng vào thời Lê, năm Bính Dần (1626), niên hiệu Vĩnh Tộ thứ 6. Đình thờ Mẹ vua Lý Công Uẩn: “Tuyên Bảo Thái hậu đương cảnh Thành hoàng” và Bát vị Tiên hoàng Lý triều” (8 vị vua nhà Lý). Ngôi đình dựng trên một giải đất đẹp, cao ráo ở phía đông nam làng, bên phải là dòng Tiêu Tương nước trong vắt bắt nguồn từ Loa Hồ (Đền Đầm) chảy ra sông Thiên Đức. Phía bắc là ngọn Tiêu Sơn có tượng Thiền ông sừng sững hoài vọng về đền Lý triều Thánh Mẫu. Phía đông và trước mặt đình là dãy núi Đại Sơn chạy dài xa xa tới chùa Phật Tích trầm mặc, uy nghiêm.

Vào đình làng Dương Lôi, ta phải qua một toà ngũ môn tam tầng (5 cửa 3 tầng). Đây là một toà cổng lớn, có giá trị kiến trúc nghệ thuật cao, rất hiếm ở vùng Kinh Bắc. Cổng cao hơn 10 mét, 3 tầng, cửa vòm, mái ngoã ngói ống, đồng trụ, đèn lồng, lưỡng long chầu nguyệt. Đường nét cải đắp hoa văn, chữ Hán tinh xảo. Các con giống, viền mái, đầu trụ, đao cuốn v.v… đạt trình độ điêu luyện khiến khách tham quan phải sửng sốt khâm phục.

Chếch sau đình là chùa Cha Lư (Minh Châu). Căn cứ vào Cha Lư tự bi (Bia chùa Cha Lư) dựng ngày mồng 7 tháng 4 năm Vĩnh Tộ 6 (1624) cho biết: Chùa khởi công ngày 13 tháng 10 năm Quý Hợi, đến tháng Giêng năm sau (Giáp Tý) thì hoàn thành và ngày mồng 3 tháng 3 dựng bia công đức. Nhưng dựa vào nội dung lời văn trên quả chuông đồng “Cha Lư tự chung” (chuông chùa Cha Lư) đúc ngày 13 tháng 3 năm Mậu Tý đời Minh Mệnh (1828) do cử nhân Trần Lai Phủ soạn, có ghi… “Dương Lôi là ấp thang mộc của Thánh Mẫu Lý triều, xa xưa đã có chùa Cha Lư và chùa Càn Nguyên, cả hai chùa đều có bia. Vào năm Bính Ngọ triều Lý đều bị thất lạc…” Như vậy, nếu tính trong 216 năm, Vương triều Lý thì có 3 năm Bính Ngọ: 1066, 1126, 1186. Nếu như văn chuông đã ghi bia chùa mất một trong 3 năm trên thì cũng cách đây khoảng 800 đến 900 năm. Bởi vậy các nhà nghiên cứu sử học cho rằng: Chùa Cha Lư làng Dương Lôi đã có rất lâu đời và có lẽ đến thời Lê thì trùng tu lại.

Ngoài ra, làng Dương Lôi còn có đền “Lý triều Thánh Mẫu” thờ riêng bà Phạm Thị ở ngoài cánh đồng trong khu “Sơn lăng cấm địa”. Dân làng đã lấy ngày sinh của vua Lý Công Uẩn (12-2 âm lịch) mở hội làng. Ngày xưa, lễ hội Dương Lôi tổ chức rất to và kéo dài gần chục ngày. Đặc biệt nghi thức tế lễ ở trong đình rất uy nghiêm, long trọng. Còn tục lệ rước thì rất đông và hoành tráng, đoàn người kéo dài hàng nửa cây số, suốt từ Đền về Đình (Với ý nghĩa “nhà Vua đón mẹ về dự hội” !

Dương Lôi cũng là làng có truyền thống thượng võ với “lò vật” nổi tiếng ở vùng Cổ Pháp, với những “đô Sửu” “đô Chỉnh” đã đạt danh hiệu cấp kiện tướng miền Bắc. Do vậy những ngày hội làng, sới vật là nơi sôi động nhất, được nhiều đô có tiếng khắp nơi về dự giải. Tiếng hò reo nơi bãi vật vừa dứt thì tiếng trống chèo đã rộn rã nổi lên. Vốn là “đất chèo” nên ở làng Dương Lôi hầu như ai cũng biết hát và rất nhiều người hát hay. Có lúc làng có tới 4 đội văn nghệ (2 đội chèo, 1 đội cải lương và 1 đội quan họ). Các “cụ trùm”, liền anh liền chị, các đào kép ở Dương Lôi đã đi diễn rất nhiều nơi và giúp đỡ xây dựng phong trào cho nhiều địa phương kết nghĩa. Ngoài ra, trong những ngày hội làng còn có nhiều trò vui như cờ tướng, chọi gà, hát quan họ dưới thuyền, trên đình, thi làm bánh, nấu cơm, têm trầu cánh phượng v.v… rất vui nhộn và thu hút người quanh vùng đến xem rất đông. Bởi vậy dân gian mới có câu “Kéo hội kẻ Đình” !

Bao thế kỷ qua, Dương Lôi đã được đánh giá là một làng quê có truyền thống văn hiến, cách mạng. Qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, hơn 300 người con làng Dương Lôi đã lên đường chiến đấu bảo vệ Tổ quốc; 69 liệt sỹ đã hiến trọn cuộc đời, 46 thương binh để lại một phần cơ thể nơi chiến trường và 2 người mẹ anh hùng đã dâng hết những đứa con yêu quý của mình cho non sông Đất nước!

Trong lao động sản xuất, thời kỳ nào làng Dương Lôi cũng là “điểm sáng điển hình” về phong trào thâm canh tăng năng suất lúa. Là lá cờ đầu đạt 8 tấn thóc 1 ha của tỉnh Hà Bắc cũ. Mục tiêu “đưa chăn nuôi lên thành ngành chính”, Dương Lôi cũng là Hợp tác xã điển hình của toàn quốc, được tặng thưởng nhiều huân chương lao động, bằng khen và được các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, Nhà nước về động viên khen ngợi.

Sau ngày đất nước thống nhất, chuyển sang nền kinh tế thị trường Dương Lôi cũng hoà nhịp vào sự đổi mới chung của xã hội. Là một làng thuần nông, trước kia chỉ quanh năm làm ruộng độc canh cây lúa, nay đã phát triển nhiều ngành nghề khác để hỗ trợ cho sản xuất, nâng cao mức sống cho nông dân. Số người thi vào các trường đại học, cao đẳng ngày càng nhiều. Hàng loạt người con trong làng đã có hàm cấp, học vị, danh hiệu như: Nghệ nhân “bàn tay vàng”, Nhà giáo Ưu tú, Luật sư, Bác sĩ, Kỹ sư, Thạc sĩ, Kiến trúc sư và nhiều người đã trở thành lãnh đạo chủ chốt các cơ quan, đoàn thể…

Làng cổ Dương Lôi đang từng ngày thay da đổi thịt. Nhà cao tầng san sát mọc lên, vào làng ban đêm ngỡ như thành phố. Trên cánh đồng làng một khu công nghiệp lớn đang khẩn trương xây dựng.

Đất nước như một con Rồng lớn đang bay lên… Làng Dương Lôi cũng đang trong đà thay đổi, tiến bộ, văn minh nhanh chóng. Quê hương Lý triều Thánh Mẫu “Đình Sấm danh hương”, “Dương Lôi phát tích” sẽ mãi mãi là điểm sáng như huyền thoại lung linh, là “làng văn hoá” giầu đẹp tiêu biểu của miền quê Bắc Ninh – Kinh Bắc!

Phúc Toản